تاثیر تعیین­ کننده­های اجتماعی- ساختاری و تصمیم­ گیری مشارکتی بر خودمدیریتی دیابت: بررسی نقش تعدیل کننده نظام باورهای بیمار؛ اسحق رحیمیان بوگر ، پایان نامه دکتری روانشناسی سلامت؛ دانشگاه تهران، 1389.

با توجه به اهميت خودمدیریتی دیابت، هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیر تعیین­کننده­های اجتماعی- ساختاری و تصمیم­گیری مشارکتی با نقش تعدیل­کنندۀ نظام باورهای بیمار برخود­مدیریتی دیابت بود. در یک زمینه­یابی مقطعی تعداد500 بیمار سرپائی مبتلا به دیابت نوع II (245 مرد و 255 زن) در درمانگاه­های بیمارستان شریعتی تهران به­شیوه نمونه­گیری در دسترس انتخاب شدند. 259 نفر از آنان درمان داروئی و 241 نفر انسولین دریافت می­کردند. داده­ها با استفاده از پرسشنامه اطلاعات جمعیت شناختی و مقیاس­هاي خودمراقبتی دیابت، خودکارامدی، باور به اثربخشی درمان، حمایت اجتماعی، رابطه پزشک- بیمار، دانش مرتبط با دیابت، دسترسی به درمان، تصمیم­گیری مشارکتی، رضایت از خدمات درمانی، انگیزش برای درمان و باور به قطعیت بیماری جمع­آوری و توسط مدل یابی معادله ساختاری (SEM) با نرم افزار LISREL تحلیل شدند. همچنین، همبستگی، آزمون t و خی دو در سطح توصیفی و برای مقایسه ابتدائی داده­ها به کار رفت. یافته­های مطالعه اصلی نشان داد که مدل فرضی اولیه برازش مطلوبی با داده­های مشاهده شده ندارد. مدل فرضی بر اساس نتایج آماری و دیدگاه­های نظری اصلاح شد. بعد از اصلاح مدل، همه شاخص­های برازش مدل بهبود یافته بودند که نشان می­دادند مدل اصلاح شده با داده­های مشاهده شده برازش مطلوب دارد. بعد از ارزیابی برازش مدل، ضرایب بین متغیرها بررسی شدند. اغلب مسیرهای دارای ضرایب معنادار در مدل نهایی حفظ شدند و مسیرهای دارای ضرایب غیرمعنادار و یا برخی از ضرایب مسیر دارای معناداری ضعیف به دلایل نظری از مدل نهایی حذف شدند. یافته­ها به این شرح بود: 1) نظام باورهای بیمار به طور مستقیم بر خودمدیریتی دیابت اثر می­­گذارد؛ 2) تعیین­کننده های اجتماعی- ساختاری به طور غیرمستقیم از طریق نظام باورهای بیمار و تصمیم­گیری مشارکتی بر خودمدیریتی دیابت اثر می­گذارند؛ 3) تصمیم­گیری مشارکتی به طور غیرمستقیم از طریق نظام باورهای بیمار بر خودمدیریتی دیابت اثر می­گذارد؛ و 4) مدل اصلاح شده نهایی در دو زیرگروه بر اساس نوع درمان (درمان داروئی و انسولینی) دارای برازش مطلوب است، اما برآوردهای مدل کلی و نهایی بین دو زیرگروه بر اساس نوع درمان تفاوت معنادار ندارد. طبق نتایج، به جای روابط خطی ساده بین متغیرها، تعیین­کننده های اجتماعی- ساختاری و تصمیم گیری مشارکتی با محوریت نظام باورها در هم تنیده هستند و با هم بر خودمدیریتی دیابت اثر می­گذارند. اغلب روابط بین این متغیرها در این پژوهش همسو با مطالعات قبلی و نظریه­های موجود بودند. نتیجه گرفته می­شود که تعیین­کننده های مهم خودمدیریتی دیابت که در پژوهش­های خارج از کشور به خصوص در مورد بیماران دیابتی در آمریکا و اروپا توصیف شده­اند، پیش­بینی کننده های مهم خودمدیریتی دیابت در میان بیماران مبتلا به دیابت نوع II در ایران نیز هستند. مدل اصلاح ­شده نهایی این پژوهش مکانیسم­های زیربنایی بالقوه­ای را نشان داد که بدان ­وسیله این عوامل در بافتار فرهنگی ایران بر خودمدیریتی دیابت اثر می­گذارند. تعیین­کننده های اجتماعی- ساختاری، تصمیم­گیری مشارکتی و به خصوص نظام باورهای بیمار در انجام رفتارهای خودمدیریتی مهم هستند و این سه دسته عامل می­توانند میزان بالائی از تغییرپذیری خودمدیریتی دیابت را تبیین نمایند. با توجه به اهمیت کاربردی این نتیجه برای متخصصان بالینی و درمانگاه­های دیابت، مداخلات مناسب در این زمینه ضروری است. توجه به این عوامل به­منظور ارتقاء رفتارهای خودمراقبتی دیابت، کاهش آسيب­های همراه دیابت و مهم­تر از همه ارتقاء سلامت کلی جامعه سودمند است.

واژه هاي کليدي: خودمدیریتی دیابت، نظام باورهای بیمار، تعیین­کننده های اجتماعی- ساختاری، تصمیم­گیری مشارکتی.